جاذبه قرآن

درس اول

نخستين گام در آگاهی از معارف قرآن ،فرا گيری قرائت آن است. پيامبر گرامی اسلام (ص) می فرمايند: «اين قرآن، سفره گسترده الهی است، پس تا می توانيد آن را فرا گرفته و بهره ببريد »1 حضرت علی (ع) فرمودند : « قرآن را بياموزيد زيرا بهترين گفتار است»2

امام صادق (ع) می فرمايند:«شايسته است مومن از دنيا نرود تا قرآن را فرا گرفته يا در حال فرا گرفتن آن باشد» 3 قرائت قرآن بالاترين عبادت به شمار می رود ، دل را زنده ساخته و کفاره ی گناهان می باشد .

قرائت قرآن سبب ترويج فرهنگ قرآنی در جامعه شده و موجب انس و سرو کار داشتن مردم با قرآن می شود. قاريان و حافظان قرآن ، اشراف امت و حاملان و پرچمداران اسلام می باشند . پيامبر اکرم (ص) فرمود: « اَشرافُ امتی حَمَلَه القرآن » اشراف امت من حاملان و حافظان قرآن می باشند.4 حضرت علی (ع) می فرمايند: «قرآن را نيکو تلاوت کنيد زيرا سودمند ترين داستان هاست »5 امام صادق (ع) فرمودند : «جوان مومنی که قرآن بخواند، قرآن با گوشت و خون او مخلوط شده و خداوند او را با پيامبران و سفيران بزرگوار خويش محشور می گرداند و قرآن در روز قيامت برای او سپری از آتش خواهد بود .»6 آن حضرت در جای ديگر می فرمايند :«قرآن پيمان خداوند به سوی مخلوقش می باشد ، پس سزاوار است که هر مسلمان در پيمان نامه خود بنگرد و روزانه حداقل پنجاه آيه از آن را بخواند.»7

سفارش های مکرر پيشوایان دينی بر فراگيری و قرائت قرآن و نيز تشويق مردم به انس با قرآن ، گواه صادقی است بر ارزشها و فضيلت های نهفته در اين کتاب مقدس، بنابراين می توان گفت : دانش قرائت قرآن ، نقش بسيار مهمی در ايجاد زمينه ی آشنايی و انس با مفاهيم و معارف بلند قرآن بر عهده دارد و در حقيقت دريچه ای برای ورود به در يای بيکران اين کتاب انسا ساز می باشد .

افزون بر توصيه های معصومين بر فراگيری قرائت قرآن ، رعايت آداب تلاوت قرآن نيز مورد تاکيد آن بزرگواران قرار گرفته است . رعايت اين آداب ، قاري قرآن را در فهم عميق تر آيات قرآن و به کار گيری آن در شئون زندگی ، ياری می نمايد. حضرت امام خمينی (ره) احياگر بزرگ قرآن در عصر حاضر در اين باره می فرمايد: « مطلوب در قرائت قرآن کريم آن است که صورت آن نقش بندد و اوامر و نواهی آن تاثير کند و دعوات آن جايگزين شود و اين مطلوب در قلوب حاصل نشود مگر آن که آداب قرائت ملحوظ شود» 8

در اينجا بنا بر اهميت آداب تلاوت ، به معرفی برحی از آداب تلاوت قرآن می پردازيم

1ـ طهارت: «لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ »

سزاوار است قاری قرآن ، با طهارت و با وضو باشد ، با ظاهری آراسته و لباس پاکيزه و مرتب ، همراه با وقار و آرامش ، رو به قبله و مانند شاگردی در نزد استاد حاضر گردد.

2- اخلاص : « إِنَّا أَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَّهُ الدِّينَ »

اخلاص در تلاوت ، آن است که قاری قرآن فقط خوشنودی خداوند را در نظر داشته باشد. از پيامبر اسلام (ص) از معنای اخلاص پرسيدند ، آن حضرت فرمود :« اخلاص آن است که بگويی پروردگار من خدای يکتاست و بر آن چه امر شده ای استوار و ثابت قدم باشی .» پيام آور قرآن در جای ديگر می فرمايد :« کسی که برای خوشنودی خدا و به خاطر آگاه شدن از معارف دين اسلام قرآن بخواند پاداش وی مانند پاداش فرشتگان مقرب الهی و پيامبران است .»

3- دعاء :« قُلْ مَا يَعْبَأُ بِكُمْ رَبِّي لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ »

دعاء حقيقت عبادت است. خدای سبحان در قرآن مجيد فرموده است :« ای پيامبر به مومنان بگو :اگر دعای شما نباشد پروردگارم هيچ اعتنايی به شما نمی کند .»

يکی از زمان هايی که دعا مناسبت دارد پيش از تلاوت قرآن می باشد . امام صادق (ع) پيش از تلاوت قرآن هنگامی که مصحف به دست می گرفتند اين دعا را می خواندند:

«اَللّهُمَّ اِنّي اُشْهِدُكَ اَنَّ هذا كِتابَكَ الْمُنْزَلَ مِنْ عِنْدِكَ عَلي رَسولِكَ مُحَمَّد بن عَبْدِالله وَ كِتابَكَ النّاطِقِ عَلي لِسانِ نَبِيِّكَ جَعَلْتَهُ هادياً مِنْكَ اِلي خَلْقِكَ وَ حَبْلاً مُتَّصِلاً فيما بَيْنَكَ وَ بَيْنَ عِبادِكَ. اَللّهُمَّ اِنّي نَشَرْتُ عَهَدَكَ وَ كِتابَكَ. اللّهُمَّ فَاجْعَلُ نَظَري فيهِ عِبادَةً وَ قِراءَتي فيه ذِكْراً وَ فكري فيه اعْتِباراً وَ اجْعَلْني مِمّنِ اتَّعَظَ بَبيانِ مَواعِظِكَ فيه وَ اجْتَنَبَ مَعاصِيكَ وَ لا تَطْبَعْ عِنْدَ قِراءتي عَلي قَلْبي وَ لا عَلَي سَمْعي وَ لا تَجْعَلْ عَلي بَصري غِشْاوَةً وَ لا تَجْعَلْ قِراءتي قِراءةً لاْ تَدَبُّر فيها، بل اجْعَلْني اَتَدبُّرَ اياتِه وَ اَحْكامِه اخذاً بِشَرايعِ دينِكَ. وَ لا تَجْعَلْ نَظَري فيهِ غَفَلةً وَ لا قِراءتي هَذْراً. اِنَّكَ اَنْتَ الَّرئوفُ الرَّحيم.»

خدايا! ترا شاهد مي گيرم كه اين كتاب توست كه بر رسولت، از جانب تو نازل شده است و كلام ناطق توست كه بر زبان نبيت جاري شده است. آنرا هدايت كننده اي از جانب خودت براي مردم قرار دادي و ريسمان متصلي بين خود و خلقت قرار دادي. خدايا! كتاب و عهدت را گشودم، پس نگاهم را در آن عبادت و قرائتم را ذكر و فكرم را عبرت قرار ده و مرا از كساني كه از بيان موعظه هايت پند گيرند و از معاصيت دوري مي گزينند، قرار ده و بر دل و گوش و چشمانم، هنگام قرائت مهر غفلت نزن و قرائتم را قرائت بي تدبر قرار مده بلكه مرا متدبر در آيات و احكام و گيرنده دستورات دينت قرار ده و قرائتم را با غفلت و بي دقت قرار مده. همانا تو با رأفت و مهرباني .

دعاء پس از تلاوت قرآن نيز مستجاب است . در روايتی از امام حسن مجتبی (ع) آمده است :« هر کس قرآن بخواند دعای وی به اجابت می رسد .» 9

در کتاب بحار الانوار اين دعا از امير مومنان علی (ع) در پايان تلاوت قرآن روايت شده است :

«اللَّهُمَّ اشْرَحْ بِالْقُرْآنِ صَدْرِي وَ اسْتَعْمِلْ بِالْقُرْآنِ بَدَنِي وَ نَوِّرْ بِالْقُرْآنِ بَصَرِي وَ أَطْلِقْ بِالْقُرْآنِ لِسَانِي وَ أَعِنِّي عَلَيْهِ مَا أَبْقَيْتَنِي فَإِنَّهُ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلا بِكَ. »
«بار الها،به وسیله ی قرآن سينه‏ ی مرا گشاده گردان،و جسمم را با آن به خدمت بگیر ،و چشمم را با قرآن نورانی نما و زبانم را به وسیله ی آن گویا کن ، و تا زنده ام مرا در راه قرآن یاری ده ، که هیچ نیرو و قدرتیجز به دست تو نیست.»

4ـ استعاذه: «وَإِمَّا يَنزَغَنَّكَ مِنْ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ »
استعاذه،به معناي «پناه بردن» و پناهنده شدن به خدا از شر شيطان است، قاری قرآن پيش از تلاوت با گفتن «أعوذ بالله من الشيطان الرجيم» از خدای بزرگ می خواهد که او را از شر شيطان حفظ کند ،خدای متعال فرموده است : « فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ » هنگامی که قرآن می خوانی از شر شيطان رانده شده به خدا پناه ببر .

« دام سخت است مگر يار شود لطف خدا ور نه آدم نبرد صرفه ز شيطان رجيم »

5ـ بسمله: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ »
بسمله يعنی ذکر «بسم الله الرحمن الرحيم» سر آغاز کتاب الهی است. بنابر اين بر زبان آوردن بسمله يا تسميه در شروع هر کاری سفارش شده است . ذکر بسمله در آغاز تلاوت قرآن از ابتدای سوره ها (به جز سوره توبه) لازم است و در ميان سوره ، گفتن بسمله اولويت دارد. خداوند متعال به نبی مکرم اسلام (ص) فرمودند : «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ » ای پيامبر بخوان به نام پروردگارت که انسان را آفريد. امام صادق (ع) فرمودند : « در های معصيت را با استعاذه ببنديد و در های طاعت را با تسميه باز کنيد .» 10

6ـ صدای نيکو و آهنگ دلنشين :

قرائت قرآن با صوت زيبا و حزين ، همراه با آهنگ دلنشين و مناسب و لحن عربی ، از ديگر آداب تلاوت قرآن می باشد.پيامبر گرامی اسلام (ص) می فرمايند :« صدای زيبا ، زينت قرآن است .»11

صدای زيبا و آهنگ موزون و دلنشين در تلاوت قرآن ، سبب می شود تا قرآن در اعماق وجود انسان وارد شده و تاثير شگرفی در روح و جان وی گذاشته و سبب نشر و ترويج فرهنگ قرآنی گردد.

در اينجا شايسته است عمق تاثير قرائت با صدای زيبا را از استاد شهيد مرتضی مطهری نقل کنيم :

«من خودم واقعا از شنيدن قرآن لذت می برم ، واقعا زيبايی قرآن را حس می کنم مخصوصا اگر با آهنگ لطيف و زيبايی خوانده شود، اين قرآن های عبدالباسط تاثيرش عجيب است ، من وقتی قرآن را با اين آهنگ ها می شنوم خيلی لذت می برم ، اين حلاوت و شيرينی قرآن از وجوه اعجاز قرآن کريم است » 12

7ـ سکوت و انصات: «وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ »
استماع يعني گوش دادن با دقت. اگر سخني براي انسان اهميت داشته باشد ، با سكوت و دقت فراوان به آن گوش فرا مي دهد ، و گوش فرا دادن و سکوت همراه با توجه در هنگام قرائت قرآن، يکی ديگر از آداب تلاوت است. خداوند متعال می فرمايد «وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ »

« چو قرآن بخوانند ديگر خموش به آيات قرآن فرا دار گوش »

در فضيلت استماع قرآن از امير مومنان علی (ع) نقل شده است که می فرمايند : « هر کس آيه ای از کتاب خدا را استماع نمايد برای او از کوه بزرگی طلا بهتر است .» 13

8ـ ترتيل : « وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا »

از مهمترين آداب تلاوت قرآن ، ترتيل در قرائت می باشد . ترتيل به معنای نظم و ترتيب موزون است . خواندن قرآن به صورت منظم و شمرده می باشد . به گونه ای که حروف کلمات، صحيح و فصيح ادا شده و جملات از يکديگرجدا و متمايز گردد.

ترتيل در قرائت قرآن ، زمينه ی درک صحيح و عميق آيات قرآن را فراهم کرده و تدبر و انديشه در آن را موجب می شود.

9ـ تدبر: « أ َفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا »

تدبر در قرآن و توجه به معانی آيات و انديشيدن در آن بسيار اهميت دارد . خدای متعال در قرآن کريم می فرمايد :« كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ » اين قرآن کتاب مبارکی است که آن را به سوی تو ای پيامبر نازل کرديم تا مردم در آيات آن بينديشند و خردمندان از آن پند گيرند.14

حضرت علی (ع) می فرمايند :« در قرائتی که همراه با تدبر نباشد خيری نيست » 15 امام صادق (ع) در دعای پيش از تلاوت قرآن از خدا طلب می کند که :« خداوندا قرائتم را قرائتی که در آن تدبر نباشد قرار مده »

تدبر در قرآن است که قاری قرآن ، به معانی آيات توجه نموده و در آن تفکر کند و از معارف آن درس گرفته و از داستان ها و سر گذشت های آن عبرت آموزد.

10ـ خضوع و خشوع : « تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ »

يکی از هدف های بسيار مهم تلاوت قرآن تاثير پذيری از آيات قرآن است . در حديثی از امام صادق (ع) نقل شده است که فرمودند: « دل های خويش را به وسيله ی قرائت قرآن نرم کرده و بترسانيد، » آن حضرت در روايت ديگری فرمودند :« هر کس قرآن بخواند ولی در مقابل خدا خضوع نکند و دلش نرم نشود و در باطن خويش، اندوه و ترس کسب نکند خدای عظيم الشان را سبک شمرده و زيان آشکاری برده است .» 16

خشوع در تلاوت از آداب باطنی تلاوت سرچشمه می گيرد ، چنانچه قاری قرآن بداند کلام پروردگار را بر زبان جاری می سازد و جايگاه متکلم را بشناسد و خويشتن را مخاطب اين سخنان بداند به گونه ای که گويا آن را از پيامبر اکرم (ص) یا جبرئيل یا پروردگار متعال می شنود، اين امر سبب حضور قلب و تدبر و فهم عميق وی شده و در اين صورت هيچگاه انسان به خودش با ديد رضايت نمی نگرد و اين حالت است که به خشيت و خشوع می انجامد.

در پايان اين حديث از پيامبر اکرم نقل می گردد : « از رسول خدا سوال شد کداميک از مردم در قرائت قرآن خوش صدا تر است؟ فرموند وقتی قرائتش را بشنوی ، احساس کنی از خدا ترس دارد و آثار خشيت در قرائتش آشکار است » 17 

دانشجويان گرامي ارائه نظر به منزله حضور در كلاس مي باشد .

لطفا نام و نام خانوادگي و مشخصه كلاس و ساعت و روز كلاس را بنويسيد.

متشكرم 

معيني